Skóli er ekki verksmiðja

Innritun er lokið í Fjölbrautaskóla Vesturlands á Akranesi og var aðsókn góð að vanda.  Alls innritast 175 nýir nemendur í skólann, þar af 131 nýnemi úr grunnskóla í bók- og verknám. Nemendahópar eru fullir í vélvirkjun og húsasmíði og örfá pláss laus í rafvirkjun. Heildarfjöldi nemenda skólans nú er 540 og starfsmenn eru 70 talsins.

Fullt á heimavist

Mikil aðsókn var að heimavistinni og komust færri að en vildu. Það eru 29 herbergi til leigu á heimavistinni og að þessu sinni eru ekki miklir möguleikar á að fá að vera í eins manns herbergi. Tveggja manna herbergi geta þó verið skemmtilegur og góður kostur þar sem nemendur fá félagsskap frá fyrsta skóladegi, kynnast nýju fólki og læra um leið tillitssemi, samvinnu og að virða mörk annarra. Á vistinni er góður heimilisbragur undir lipurri stjórn Arons Steins Davíðssonar vistarstjóra og þar starfar vistarráð sem sér um hagsmunamál nemenda. FVA leigir húsnæðið af ríkinu og enn standa vonir til að Framkvæmdasýsla ríkisins komi sem fyrst að nauðsynlegum endurbótum sem margsinnis hefur verið óskað eftir.

Meistaraskóli

Í haust fer af stað nám í Meistaraskóla FVA sem er fyrir starfandi iðnaðarmenn með sveinspróf til að öðlast meistararéttindi. Alls voru 32 teknir inn í námið sem er dreifnám, kennt í staðbundnum lotum með fjarnámi á milli. Kennslan hefst 22. ágúst, auglýst nánar á heimasíðu skólans. Mikil þörf er á þessu námsframboði fyrir íslenskt atvinnulíf  en við blasir alvarlegur skortur á iðnaðarmönnum næstu árin ef ekkert er að gert.

Fjölbreytt afreksíþróttasvið

Á vorönn 2026 stunduðu 60 nemendur nám á Afreksíþróttasviði FVA í tíu ólíkum íþróttagreinum: fimleikum, golfi, keilu, knattspyrnu, körfuknattleik, ólympískum lyftingum, kraftlyftingum og sundi, og badminton og karate í hálfu afreki. Á önninni störfuðu 14 starfsmenn við þjálfun og kennslu á Afreksíþróttasviðinu. Því miður eru blikur á lofti um að fækka þurfi íþróttagreinum í boði á næsta skólaári vegna niðurskurðarkröfu frá ríkinu sem er til umræðu hér síðar.

Hildur Karen Aðalsteinsdóttir er verkefnastjóri Afreksíþróttasviðs og fundar reglulega með fulltrúum ÍA um samstarf við félögin og þau verkefni sem tengjast afreksíþróttastarfi í bænum. Slíkt samstarf er mikilvægur þáttur í því að styrkja tengsl skólans við íþróttahreyfinguna á Akranesi.

Öflug starfsbraut

Alls hefja 8 nýir nemendur nám á starfsbraut skólans sem er skipuð frábæru starfsfólki undir stjórn Arndísar Höllu Guðmundsdóttur deildarstjóra.  Brautin er ætluð nemendum sem hafa notið verulegrar sérkennslu í grunnskóla, verið í sérdeild og/eða verið kennt skv. einstaklingsnámskrá. Nám á starfsbraut í FVA er bæði bóklegt og verklegt og miðast við stöðu hvers og eins. Þar gerast kraftaverk á hverjum degi. Mikil fjölgun er á nemendum á starfsbraut um land allt en kennslan er mjög kostnaðarsöm fyrir framhaldsskólana því þar mikið álag.

Traust stoðþjónusta

Í skólanum er traust og virk stoðþjónusta sem Guðrún S Guðmundsdóttir stýrir. Í FVA starfa tveir náms- og starfsráðgjafar ásamt sálfræðingi og auglýst verður eftir skólahjúkrunarfræðingi í ágúst nk. í samvinnu við HVE. Það er þó ekki lögbundið að hafa hjúkrunarfræðing við skólann en það hefur sýnt sig að það er nauðsynlegt.  Hlutverk stoðþjónustunnar er fyrst og fremst að vera málsvari og trúnaðarmaður nemenda innan skólans og standa vörð um velferð þeirra. Við lok skólaárs voru 23 nemendur í samþættingu þar sem unnið er að farsæld þeirra í góðri samvinnu við Akraneskaupstað.

Fjörugt félagslíf

Félagslíf í FVA er fjörugt eins og vera ber í fjölmennum skóla og aðsókn oftast góð að viðburðum. Haldin eru böll, klúbbakvöld og árshátíð og samstarf NFFA og Hvíta hússins er blómlegt. Leiklistarklúbburinn Melló setti upp söngleikinn Hvar er draumurinn? eftir Höskuld Þór Jónsson í leikstjórn Einars Viðarssonar í vor. Nemendur og allir sem komu að verkinu eiga mikið lof skilið fyrir skemmtilega, kraftmikla og metnaðarfulla sýningu. Ný stjórn NFFA tekur við keflinu í haust og lofar miklu stuði. Skólinn leggur til starfshlutfall fyrir félagslífs- og forvarnarfulltrúa sem er nemendum innan handar við samkvæmislífið.

Kraftmikill starfsmannahópur

Starfsmannahópur FVA er kröftugur og áhugasamur og gleðin er við völd. Þann 27. maí sl var Fræðsluþing framhaldsskóla Vesturlands haldið í FVA, þar sem um 80 kennarar frá FSN, FVA og MB komu saman til að fræða og fræðast um margvíslegt efni undir hatti framtaks og forvitni, s.s. kennsluaðferðir og nýtingu gervigreindar. Viðburðurinn er liður í formlegri og kjarasamningsbundinni starfsþróun kennara og hlaut styrk frá Rannís. Starfsmannahópurinn endaði svo skólaárið með stórskemmtilegri skólaheimsókn til Rómar í júní (styrkt af endurmenntunarsjóðum) sem verður endurgoldin í október. Þá var aldeilis gleðilegt í annarlok að Angela Árnadóttir, myndlistarkennari skólans, var valin bæjarlistamaður Akraness en hún hefur af fagmennsku og eldmóði lyft grettistaki á lista- og nýsköpunarsviði skólans.

Farsæld og vellíðan

Aðsókn að skólanum er góð eins og áður segir og vinnustaðurinn er eftirsóttur. Á sl. árum hafa miklar jákvæðar breytingar orðið á ímynd skólans og stefnu. Áhersla er lögð á þjónandi forystu og lýðræðislega stjórnunarhætti með farsæld og vellíðan starfsfólks og nemenda fyrir augum. Með stefnumótun sem hófst 2023 hefur margt áunnist; kennsluhættir eru fjölbreyttir, námsmat sömuleiðis, og unnið er markvisst að því að auka áhuga, virkni og þátttöku nemenda. Alþjóðlegt samstarf stendur í blóma og unnið út frá gildum skólans í víðum skilningi; jafnrétti, virðingu og fjölbreytileika.

Fjárframlögin duga ekki til

Framhaldsskólar sinna lykilhlutverki við að undirbúa ungt fólk fyrir frekara nám eða störf og virka þátttöku í samfélaginu. Það ætti engum að koma á óvart að það kostar fullt af peningum að halda úti framhaldsskóla. Það kostar að svara almennt kröfum um þjónustu og fjölbreytt námsframboð sem mæta ólíkum þörfum nemenda, það kostar að kenna list-, iðn- og verknám, halda úti heimavist, bjóða nemendum upp að æfa sína afreksíþróttagrein samhliða náminu, það kostar að vera með starfsbraut með einstaklingsbundnum þörfum, sinna stuðningsþjónustu, styðja við heilbrigt félagslíf nemenda og svo mætti lengi telja.

Aldrei hafa stærri árgangar verið innritaðir í íslenska framhaldsskóla en sl. tvö ár. Aðsókn í iðn- og verknám er að aukast og það er bullandi drifkraftur í íslenskum framhaldsskólum um allt land. En ljóst er að 22 af 27 ríkisreknum framhaldsskólum eru reknir með halla, þar á meðal FVA eins og sjá má á ársreikningi á vef skólans. Það vekur því furðu að í nýrri fjármálaáætlun stjórnvalda fyrir árin 2026–2030 er boðaður verulegur niðurskurður til rekstrar framhaldsskóla þegar svo augljóst er að framlögin duga ekki til. Í því samhengi er vert að benda á að það eru þessi stjórnvöld sem gera kjarasamninga við opinbera starfsmenn og það eru sömu stjórnvöld sem ákveða einhliða húsaleigu framhaldsskólanna en laun og leiga eru stærstu útgjaldaliðirnir í rekstrinum.

Brýning til stjórnvalda

Í framhaldsskóla er lagður grunnur að hæfni sem einstaklingar og samfélag þurfa að hafa til að takast á við og nýta sér tækifæri komandi ára. Það er því furðulegt að fjárveitingar dragist saman á sama tíma og það vantar fjármagn inn í kerfið og stjórnvöld segjast leggja áherslu á þekkingu, nýsköpun og aukna samkeppnishæfni. Það er öllum ljóst að fjárfesting í menntun unga fólksins okkar skilar sér margfalt til baka til samfélagsins til langframa í öflugri einstaklingum, fjölbreyttara atvinnulífi og sterkari byggðum.

Samkvæmt tölum fjármálaáætlunar á föstu verðlagi ársins 2026 lækka rekstrar- og tilfærsluframlög til framhaldsskólanna um rúma 4 milljarða króna eða rúm 7%. Verði þessi áætlun að veruleika er óumflýjanlegt að það komi niður á námi og skólastarfi. Því skóli eru ekki verksmiðja sem framleiðir vinnuafl sem ódýrast heldur lifandi og metnaðarfullt samfélag í þekkingarleit með margvíslegum áskorunum þar sem hver og einn nemandi skiptir máli.

Sem skólameistari FVA vara ég sterklega við því að skera niður fjárframlög til menntunar á Íslandi og brýni stjórnvöld til að endurskoða vandlega þessar fyrirætlanir svo áfram megi blómstra fjölbreyttir og frábærir framhaldsskólar í þessu landi.

Steinunn Inga Óttarsdóttir

Höf. er skólameistari FVA

30. júní 2026 https://skessuhorn.is/adsendar-greinar/skoli-er-ekki-verksmidja

Fimm hundruð nemendur í Fjölbrautaskóla Vesturlands

„Framhaldsskólar eiga að vera fjölbreyttir“

Góð aðsókn er að Fjölbrautaskóla Vesturlands á Akranesi í haust og um 500 nemendur stunda þar nám. Sérstaklega er áberandi mikill áhugi á iðn- og verknámi og óvenju stór hópur stundar nú vélvirkjanám. Steinunn Inga Óttarsdóttir skólameistari segir skólann vera í góðum málum, en áskoranir séu þó fyrir hendi. Heimavistin er fullsetin og skortur á nemaplássum hjá iðnmeisturum getur komið í veg fyrir að nemendur ljúki námi.

„Þetta fer bara mjög vel af stað. Við erum alltaf með fína aðsókn í verknámið, bæði í rafvirkjun, vélvirkjun og húsasmíði, auk sjúkraliðanámsins,“ segir Steinunn Inga. Sérstaka athygli veki stærð hópsins í vélvirkjun í haust. Þar hafi fáir nemendur útskrifast en nú sé hópurinn stór. Hún telur greinilegt að áhugi á iðn- og verknámi sé að aukast. „Átakið sem farið hefur verið í á landsvísu til að efla verknám er að skila sér,“ segir hún. Aðstaða til verknáms við skólann sé jafnframt mjög góð og skólinn vel búinn til kennslu á þeim sviðum sem þar eru í boði.

Meistaranám svar við kalli atvinnulífsins

Ein helsta nýjungin í skólastarfinu í haust er að meistaranám er aftur komið af stað. 35 nemendur eru skráðir í námið, sem tekur þrjár annir og er skipulagt sem blanda staðbundinna námslota og fjarnáms. „Við erum að byrja með meistaraskólann vegna eftirspurnar frá atvinnulífinu,“ segir Steinunn. Námið geti haft verulega þýðingu fyrir verknám á Vesturlandi, enda sé skortur á iðnmeisturum sem geta tekið nema til sín.

„Okkur vantar meistara til að taka nema og það vantar nemapláss á Vesturlandi. Við erum að lenda í því að nemendur hafa lokið öllu náminu nema samningnum, en komast einfaldlega ekki á samning og geta ekki lokið ferilbók.“ Steinunn segir ýmsar ástæður liggja þar að baki. Skólinn hafi átt samtal við nokkra iðnmeistara um stöðuna og meðal þess sem nefnt hafi verið séu breyttar aðstæður í byggingariðnaði. Fyrirtæki séu undir miklu álagi og ekki alltaf svigrúm, hvorki hvað varðar tíma né kostnað, til að taka nema. Vonir standa til að fjölgun iðnmeistara geti smám saman fjölgað nemaplássum og auðveldað nemendum að ljúka námi.

Heimavistin troðfull

Upptökusvæði Fjölbrautaskóla Vesturlands nær víða um Vesturland. Heimavistin gegnir því mikilvægu hlutverki fyrir nemendur sem búa fjarri Akranesi. Þar eru 30 herbergi og segir Steinunn eftirspurnina meiri en framboðið. „Heimavistin er bara troðfull og færri komast að en vilja,“ segir hún. Það geti haft afdrifaríkar afleiðingar fyrir nemendur sem búa það langt frá skólanum að daglegar ferðir séu ekki raunhæfur kostur. Þótt þröngt sé orðið um starfsemina segir Steinunn skólann enn ráða við nemendafjöldann í núverandi húsnæði. Engar ákveðnar áætlanir séu uppi um stækkun skólans að svo stöddu.

Jafnrétti, virðing og fjölbreytileiki

Steinunn tók við starfi skólameistara í janúar 2020. Hún hafði þá langa reynslu af skólastarfi og stjórnun, meðal annars eftir tólf ár sem áfangastjóri við Menntaskólann í Kópavogi og þrjú ár hjá Kennarasambandi Íslands. Hún segir eitt mikilvægasta verkefnið frá upphafi hafa verið að efla traust og byggja upp öflugt skólasamfélag. Þar hafi starfsfólk skólans skipt sköpum. „Það er svo gott fólk sem vinnur hérna og teymið sem ég er með í stjórnuninni er frábært. Allt starfsfólk skólans leggst á eitt um að láta allt ganga.“

Þrjú grunngildi eru höfð að leiðarljósi í skólastarfinu; jafnrétti, virðing og fjölbreytileiki. Þau eigi að endurspeglast jafnt í kennsluháttum, starfsháttum og samskiptum. Meðal annars hafi starfsfólk skólans í sameiningu útbúið samskiptasáttmála. „Ég legg mikla áherslu á lýðræðislega stjórnun og þjónandi forystu,“ segir Steinunn. Stefnumótunarvinna hófst árið 2023 og snýst að hennar sögn um að horfa til framtíðar og spyrja hvernig gera megi góðan skóla enn betri. „Hvernig viljum við gera menntunina betri? Við erum öll á kafi í því og vinnum að því saman.“

„Við erum mjög framarlega“

Aðspurð hvar hún telji Fjölbrautaskóla Vesturlands standa í samanburði við aðra framhaldsskóla landsins er Steinunn ákveðin. „Mér leiðist rígur á milli framhaldsskóla. Þeir eru og eiga að vera fjölbreyttir, ólíkir og fá að halds sinni sérstöðu sem hefur skapast á löngum tíma,“ segir hún. „Við erum vel búin allri tækni, aðstaðan er frábær, nemendurnir yndislegir og starfsfólkið frábært. Við erum mjög stolt af skólanum, nemendum okkar og skólastarfinu.“

Skólinn verður 50 ára á næsta ári og segir Steinunn að tímamótunum verði að sjálfsögðu fagnað. „Það verður eitthvað húllumhæ,“ segir hún og hlær. Ekki sé þó hægt að horfa fram hjá fjárhagsstöðu framhaldsskólakerfisins. Fjölmargir framhaldsskólar séu reknir með halla og Steinunn telur fjárframlög til málaflokksins ekki nægileg. „Á sama tíma og stjórnvöld horfa á að skólar séu reknir með halla er verið að skera niður framlög til þeirra,“ segir hún. Skólinn leggi áherslu á að fara vel með fjármuni en fyrst og fremst verði að verja gæði námsins. „Mér finnst gott skólastarf miklu mikilvægara en einhverjar hallatölur á reikningum en auðvitað ber ég fjárhagslega ábyrgð á rekstrinum og er ekki að bruðla.“

Forréttindi að fylgjast með nemendum þroskast

Steinunn býr á höfuðborgarsvæðinu og ekur daglega til Akraness. Hún segist ekki líta á aksturinn sem sérstakt tiltökumál. Þvert á móti gefist á leiðinni tími til að undirbúa vinnudaginn og gera hann upp á heimleiðinni. Þá njóti hún þess að fylgjast með árstíðunum og mannlífinu á Vesturlandi; lömbunum á túnunum á vorin og dýralífinu – og skipunum sem sigla inn fjörðinn. Hún leggur áherslu á að vera sýnileg í skólanum og í góðum tengslum við nemendur. Nemendafélagið sé öflugt og hún reyni eftir föngum að vera nemendum innan handar. Þegar hún er beðin um að draga saman hvað starfið gefi henni nefnir hún fyrst og fremst unga fólkið.

„Það eru forréttindi að fá að vera skólameistari í framhaldsskóla og umgangast allt þetta unga fólk sem á framtíðina fyrir sér,“ segir Steinunn. „Það er svo gaman að fylgjast með þeim, sjá þau þroskast og dafna og sjá hvað margt breytist hjá þeim á þessum þremur árum sem þau eru hér.“ Framtíðarsýnin er því björt hjá skólameistaranum þegar Fjölbrautaskóli Vesturlands nálgast hálfrar aldar afmæli sitt. Skólinn er fullsetinn, áhugi á verknámi fer vaxandi og Steinunn segir metnaðinn skýran: að halda áfram að byggja ofan á það góða starf sem þegar hefur verið unnið.

9. september 2026 https://skessuhorn.is/2026/09/09/fimm-hundrud-nemendur-i-fjolbrautaskola-vesturlands

Sérstæð sjálfsævisaga verkakonu

Sjálfsævisaga Guðbjargar Þórðardóttur (1918-2010) frá Ljósalandi í Vopnafirði, Lífið í Svíþjóð 1951-1986, sem út kom fyrir stuttu er sérstæð að mörgu leyti. Fyrir það fyrsta er hún skrifuð á sænsku enda var Guðbjörg þar búsett frá miðri síðustu öld til dauðadags. Emil B. Karlsson þýðir lipurlega og gefur bókina út, kona hans, Hallveig Thordarson, er bróðurdóttir Guðbjargar. í annan stað vildi Guðbjörg bara skrifa á sænsku, til að falla inn í fjöldann eins og hún segir sjálf (16). Loks er stíllinn sérstakur, lýsingar eru furðu nákvæmar og greinargóðar, líkt og skrifað sé eftir dagbók eða minnisblöðum, enda er undirtitillinn Nokkurs konar heimildarit. Þá er lífshlaup Guðbjargar sem fátækrar verkakonu og vanmetinnar sambýliskonu býsna skrautlegt og óvenjulegt. Þegar vikið er að samferðafólki hennar í lífinu, vinkonum og vinum, er þetta um leið saga verkafólks, kvennakúgunar og mikilla þjóðfélagsbreytinga eftirstríðsáranna sem lögðu grunn að hinni frægu sænsku velferð.

Guðbjörg hafði glöggt auga og áhuga á skáldskap og myndlist, gróðri og samfélagsmálum. Hún tók kennarapróf lýðveldisárið 1944 en starfið heillaði hana ekki, sem henni þótti vandræðalegt því systkinin höfðu stutt hana til náms. Þau voru samtals ellefu og eitt þeirra var Sigvaldi Thordarson, arkitektinn frægi. Þegar Guðbjörg var komin til Sviþjóðar vann hún ýmis störf, s.s. á elliheimili, við þrif og í verksmiðju. Alltaf í erfiðsvinnu og á lágum launum, bakveik, þreytt og í húsnæðishraki. Léttasta starfið sem hún sinnti var sem vaktmaður við jarðlestakerfið, sem var talið karlmannsstarf og síðasta starfið var hjá öryggisfyrirtæki þar sem henni líkaði vel.  Hún átti sér draum um að verða rithöfundur en hann rættist ekki, m.a. vegna anna og fátæktar – fyrr en með þessari bók.  Guðbjörg breytir nöfnum í bók sinni af einhverjum ástæðum, nefnir sjálfa sig Mörtu og sambýlismann sinn Karl – býsna táknræn nöfn. 

Í samtali við vinkonu (5-6) segir Guðbjörg/Marta frá því hvað það hafði mikil áhrif á hana unga að vera send að heiman til að fara í skóla og dvelja á heimavist. Hún komst snemma að því að stór straumhvörf í lífinu tengjast líklega alltaf sársauka og þannig var hennar lífshlaup.

Hún kynntist Karli sem var miklu eldri en hún og heillaðist af lífsgleði hans og léttleika. Hún hafði varann á, hún vildi halda sjálfstæði sínu. En hún var fljótt komin í hefðbundið kynhlutverk:

„Á sama tíma áttaði hún sig á því að lífið væri fullt af skyldum og að það væru sérstakar kvenlegar skyldur eins og að laga kaffi – já, að halda lífinu gangandi. Ofninn gaf frá sér reyk og sviða í augu. Að lokum náði hún þó að útbúa kaffi og samlokur. Fékk að launum umbun fyrir erfiðið því að hann ljómaði af ánægju þegar hún kom inn með bakkann…“ (43) 

Karl flutti fljótlega inn til hennar og þau bjuggu saman alla tíð. Hún var alltaf fjárhagslega sjálfstæð þótt hún væri efnalítil og m.a.s. lánaði hún honum peninga. Hún var ótrúlega nægjusöm í hvívetna, gerði litlar efnislegar kröfur og eiginlega engar kröfur til Karls, sem var kærulaus og drykkfelldur og ekki allur þar sem hann var séður. Hann er ósáttur við litlaust útlit hennar og hún við  hugarfar hans en samt tekst þeim að eiga ótrúlega mörg góð ár saman. Í seinni hluta bókarinnar segir frá því hvernig þau gæða líf sitt lit og hamingju þrátt fyrir margvíslegt mótlæti, langa bið eftir almennilegu húsnæði og erfið veikindi þar sem heilbrigðiskerfið bregst algjörlega.

Á efri árum finnur Guðbjörg/Marta hjá sér að nýju löngun til ritstarfa. Þá er hún laus við allar aðrar langanir, og finnst þar með að hún hafi loksins náð hámarki þess frelsis sem til er á jörðinni (293). Afraksturinn er þessi sérstæða saga sem sannarlega er hægt að mæla með. Æðruleysið, þrautseigjan og umburðarlyndið er alveg stórmerkilegt.

Síðasta óbrjálaða minningabókin. Um Risafurur og tímann eftir Jón Kalman

Skáldsaga Jóns Kalmans Stefánssonar, Ýmislegt um risafurur og tímann, fjallar um hvikulan tíma, „segulskekkju skáldskaparins“, dauðann, stopult minnið og fegurð bernskunnar með óvenju fallegum og listrænum hætti. Sögumaður er tæplega fertugur og rifjar upp viðburðaríkt sumar í Noregi þegar hann var tíu ára. Rauði þráðurinn í bókinni er horfinn fortíð; leit að glötuðum tíma. Spurningar um endurminningarnar verða áleitnar, hvert er eðli þeirra og varðveisla – eru þær e.t.v. mynd án hljóðs (sbr. 17); eins og filmubútur sem virðist klipptur handahófskennt; mynd sem rykkist af stað og endar skyndilega (88)? Hvers er minnst og hvað verður um minningarnar þegar maður deyr? Þá er spurninni ekki síður beint að formi skáldsagna eða minningabóka. Er þessi bók kannski síðasta óbrjálaða minningabókin (47)?

Margt er skemmtilega brjálað í þessari bók; kaflafyrirsagnir eru langar og víða útúrdúrar, innskot og útskýringar; vísanir og furður; draumar og persónu-lýsingar sem einkennast af barnslega auðugu ímyndunarafli. Miklu fleira er óbrjálað – þetta er listagóð saga.

Fjarlægðin milli sögumanns sem drengs og fullorðins manns er eilífðarvandamál í öllum skáldskap. Sögumaðurinn er mjög meðvitaður um vandann og fléttar hann inn í sögu sína: „Fjarlægðin svo mikil að maður þarf geimskip úr vísindaskáldsögu til komast á milli á einni mannsævi, á ljóshraða, og hvaðeina, og tungumálið þunglamaleg breiðþota. Nú er ég einhvers staðar mitt á milli þessara heima. Man eins og barn, skil eins og fullorðinn. Hugsa sem barn, skrifa sem fullorðinn“ (60). Stíll sögunnar er bæði bernskur og heimspekilegur. Frásagnarhátturinn er skyndilega brotinn upp hér og þar, t.d. á bls. 49: „og afi, ég vildi gjarnan grípa inn í frásögnina, stinga mér niður í liðinn tíma og koma þér til hjálpar, en því miður afi…“ og: „…sagði hann staddur í runnanum á blaðsíðu 37, í upphafi þessa horfna sumars…“ (153). Við þessi áreiti hrekkur lesandinn upp úr ljúfum draumi en gleymir sér fljótt aftur í norskri nostalgíu.

Sögumaðurinn lifir og hrærist í heimi barna- og unglingabóka. Indjáninn Léttfeti og Tarzan fylgja honum hvert fótmál; eru bjargvættir hans og fyrirmyndir. Bernskan er síður en svo áhyggjulaus, með síkveljandi myrkfælni og dauðabeyg, afdrifaríkum uppátækjum sögumanns og norsku guttanna Björns og Eriks, og ofvitanum Helge sem veit allt en skilur ekkert. Áhrifarík og ógleymanleg er hin hæga, dularfulla frásögn af því þegar nágranninn Per fékk slag. Þar er sjónarhornið snilldarlega útfært – eins og mynd sem er sýnd hægt.

Kímnin svífur yfir vötnum í sögunni, ekki síst í lýsingum á þeim risafurum: afa og ömmu sem hafa látið drauma sína að baki. Saman við húmorinn er blandað alvarlegri heims- og lífsspeki, hugleiðingum um skammvinnt lífshlaupið og ljóðrænu. Textinn er svo myndrænn, fallegur og tilgerðarlaus að orðin bráðna í munninum: „Laufþakið sumstaðar svo þétt að birtan verður grænleit, en hér og þar stingast sólargeislar niður á milli trjánna, og þeir eru stigar eða kaðlar sem enginn vandi er að fikra sig upp eftir, alla leið inn í himininn, maður myndi bara skilja skóna sína eftir á skógarbotninum, ástæðulaust að vera í skóm í bláum himni og líka gott að skilja þá eftir sem vísbendingu…“ (72).

Ýmislegt um risafurur og tímann er heimspekileg þroskasaga. Í henni mætast heimur barnsins og veröld hinna fullorðnu. Þegar sögumaður er fullorðinn er hann að mörgu leyti ósáttur við örlögin og ljúfsár söknuðurinn eftir bernskunni og fögrum heimi fortíðar er allsráðandi: „Ég hafði, með öðrum orðum, tekið út gífurlegan þroska og það var líklega komið mor í tært vatn bernskunnar. Stundum héldum við inn í skóginn, ég, Tarzan og Léttfeti og stóðum daprir upp við stórt tré“ (167). Í bókarlok er bernskan að baki; Tarzan, Léttfeti og norsku vinirnir eru skildir eftir. Hinn heimsögulegi atburður sem beðið er eftir alla söguna markar upphaf fullorðinsáranna. Útlínur sögumannsins leysast upp og hann hverfur.

Í eftirmála situr hann með afa sínum í eins konar óskmynd þess að sigra dauðann. En dauðinn, tíminn og minnið tengjast þroska og lífi: „…hvílíkur bruni þegar ég brenn endanlega upp í tímanum með allar þessar minningar og þúsundfalt fleiri, hvílíkt bál, en um leið bara eldspýta sem kveikt er á í roki. Örskotsstund. Kannski grunur um ljós. Síðan ekki meir. Þetta er tíminn. Svona er hann gjöfull. Svona er hann vægðarlaus (87). Þetta er heimspeki 21. aldar mannsins sem trúir ekki neinu og vonar ekkert, þekkir aðeins horfinn heim, óvissuna og efann.

Birt í Mbl 21.11. 2001 Bókin var síðan tilnefnd til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs.

Dalvíkin er draumablá

Tölvan hans föður mins sáluga hefur safnað ryki síðan hann lést, 7. febrúar 2013. Hans sakna ég mjög. Nú hefur nafna hans Óttari Vignissyni tekist að komast inn í tölvuna og þar er heilmikið efni frá pabba, öllu raðað snyrtilega, allt flokkað og á vísum stað. Ég get ekki stillt mig um að birta hér opið bréf sem hann sendi til Norðurslóðar árið 2012.

Sólin skín á stein og stekk . . .

Í Norðurslóð frá 19. apríl 2012 birtist grein um „frægan dalvískan söngtexta“ eins og segir í myndatexta sama blaðs frá 22. mars 2012. Þar er sagt frá því að textinn um Dalvíkina draumabláu sé eftir Valgerði Gunnarsdóttur og lýsir hún tilefni og aðstæðum. Ég hef sjaldan orðið meira undrandi á ævi minni því að ég vissi ekki betur en ég hefði sett textann saman á sínum tíma.

Ég hringdi í Valgerði og komst að því að hún man ekki betur en textinn sé hennar. Ekki hvarflar að mér að hún tali þar gegn betri vitund. Hún man ekki betur. En gallinn er bara sá að ég er jafn handviss um að ég gerði textann sem er reyndar svolítið öðruvísi en textinn sem birtist í Norðurslóð frá 19. apríl síðastliðnum.  Mér finnst sá texti bera þess merki að vera saminn af vönum, fullorðnum manni hvað varðar orðalag þar til kemur að seinustu línunni. Henni hefur verið breytt vegna utanaðkomandi aðstæðna sem var skólaskemmtun.  Breytingin er skiljanleg ef það er haft í huga en ekki til bóta að mínu mati og er önnur meginástæða þess að ég get ekki látið þetta mál þegjandi fram hjá mér fara. Hin ástæðan er tilfinningaleg. En víkjum aðeins nánar að tilurð textans góða.

Á árunum í kringum 1970 þegar ég var um þrítugt var ég skólastjóri við Húsabakkaskóla í Svarfaðardal og gerði þá textann um Dalvíkina draumabláu við ameríska lagið Aura Lee eftir George R. Poulton. Hermann Stefánsson kennari á Akureyri hafði gert/þýtt texta við þetta sama lag og var þá sungið um Önnu Lár sem hafði gullið hár og allt það. Um þetta leyti varð lagið vinsælt í flutningi Elvis Presleys og hét þá Love me tender. Mig minnir að við strákarnir syngjum texta Hermanns á MA-árunum annaðhvort í kórnum eða í okkar hópi –  nú eða bæði. Mér leiddist heldur flutningur Presleys og textinn var alger flatneskja að mínum dómi. Lagið fannst mér hins vegar fallegt og langaði alltaf til þess að gera söngvænan texta við það og keppa við Presley!

Um þessar mundir voru dætur mínar að byrja í sínum vorskóla og það er fallegt um vík og dal í norðlensku vori. Ég reyndi því að skapa stemmningu  í kringum þetta og tókst það að einhverju leyti a.m.k. því að víst er að margir kunna textann og syngja hann við ýmis tækifæri. Hann er ríkur þáttur í minningum fjölskyldunnar frá þessum árum enda sunginn óspart í bílnum í ferðum milli Akureyrar og Dalvíkur en það er önnur saga. Júlíusi Daníelssyni kennara á Dalvík, sem var og er mikill vinur minn, fannst þessi texti „hugljúfur“ og við rauluðum hann stundum saman tveir eða fleiri ef svo bar undir. Júlíus Daníelsson segist muna vel eftir því að hafa látið stelpur á Dalvík sem voru að æfa undir skólaskemmtun hafa textann og hafi þau eða þær breytt fyrsta bekk í fjórða bekk í síðustu línunni af því að það átti betur við.

Ólíklegt er að Júlíus hafi sagt stelpunum hvaðan textinn var ættaður og þó hann hafi gert það þá hefur ungt fólk ekki endilega brennandi áhuga á að vita eftir hvaða karl eða kerlingu eitthvert ljóð eða texti er þótt á því séu auðvitað undantekningar. Vangaveltur um breytinguna og rithátt orðsins karl/kall kunna að vera rætur þessa misskilnings eða misminnis sem fram er kominn um tilurð textans. Það er aðeins mín tilgáta. En nú vil ég biðja Norðurslóð að birta þennan umrædda texta eins og hann kom upphaflega frá minni hendi og eins og ég vil að hann sé hafður:

Dalvíkin er draumablá

og dýrðleg til að sjá.

Dalvíkin er draumablá

og dýrðleg til að sjá.

Ofar stendur Upsafjall

eins og gamall kall.

Sólin skín á stein og stekk

og stúlku í fyrsta bekk.

Óttar Einarsson fyrrv. skólastjóri á Húsabakka

Ljósmynd af pabba með íslensk fornrit í bakgrunni: Brynjar Ágústsson, 2009. Merkt í tölvunni: Gamall maður

UM YRKISEFNI GUÐRÚNAR HANNESDÓTTUR – INNGANGUR AРLJÓÐAÞINGI

Þann 16. maí efndi Skáld.is og Óðfræðifélagið Boðn til ljóðaþings til heiðurs skáldkonunni Guðrúnu Hannesdóttur. Skáld og aðdáendur lásu ljóð Guðrúnar og sögðu stuttlega frá þeim í skipulögðu flæði.

Húsfyllir var í Gunnarshúsi, vöfflur voru bakaðar og kaffi hitað og stemningin var afar góð.

Hér er inngangserindið að viðburðinum, byggt á grein minni i Són 2026.

Kæra Guðrún, Góðir gestir, skáld, ljóðaunnendur og aðdáendur okkar góðu skáldkonu.

Ljóðskáldið Guðrún Hannesdóttir hefur, ásamt vísnasöfnun og myndskreytingum, ort ljóðabækur, skrifað verðlaunaðar barnabækur og þýtt úr heimsbókmenntum sem hún sömuleiðis hreppti verðlaun fyrir.

Ljóðstaf og Fjöruverðlaun og  verðskuldaða viðurkenningu Rithöfundasjóðs Ríkisútvarpsins hefur hún hlotið. Ekki vildi hún að ég færi að tíunda æviferil hennar svo ég sleppi því en þó er vert að geta þess að hún er fædd á fyrsta degi lýðveldisins.

Ljóðabækurnar hennar tíu komu út frá 2007-2024  og verða vonandi fleiri. Þær spanna 500 blaðsíður í Ljóðasafni hennar sem Dimma gaf út í fyrra í fallegu bandi og öndvegis eftirmála Bergljótar Soffíu.

Fyrsta ljóðabók hennar, fléttur, kom út 2007 en þá var hún 63ja ára, jafngömul mér…. Eftir farsæla starfsævi var ekkert sem tafði lengur að ljóðin streymdu fram, hún er auðvitað ein af mörgum skáldkonum í veröldinni sem stíga fram að loknum sínum skyldustörfum. Sstendur ekki enn yfir togstreitan fræga milli skyldu og sköpunarþrár eða hvað?

fléttur fékk afar góða dóma og óhætt er að segja að fáir höfundar hafi stigið fram með frumburð sinn svo fullþroskaðan eins og Guðrún gerði. Síðan koma þær út hver af annarri, ljóðabækurnar 10, allar djúpar, áleitnar, formfagrar.  Titlar bóka hennar og ljóða hafa djúpa merkingu en eru alltaf hógværðarlega rituð með litlum staf og rúmast flest á einni blaðsíðu.

Í hverri ljóðabók sinni smíðar hún orð eða setur þau óvænt saman og tungumálið er henni eilíf uppspretta túlkunar og nýjunga. Víða eru nýgervingar í myndmálinu og ný orð eða samsetningar, sem dæmi mætti nefna orð eins og: snjóbirtuórar, kyrrðardans, gælitunga, ástnæmur, dúnhvítur, öskuskór og himinstrá…  dásamleg orð.

Formið er alltaf fágað og stuðst er við höfuðstafi og rím þegar það hentar efni og boðskap. Og enginn fer eins vel með þögnina eins og Guðrún.

Soffía Auður  setti fram áhugaverða kenningu í Són um að Guðrún vinni markvisst með skynfæri mannsins, þ.e. sjón, snertingu og heyrn. Það er alveg rétt, hjá Guðrúnu er allt útpælt; efni, form, bygging og röð ljóða, uppsetning á síðum og opnum, titlar og allt.

Framan af er í verkum Guðrúnar víða hlýlega vísað til bernsku, minninga og liðinna daga, fjárhúsa og fornra handrita, sveitalífs og þjóðsagna sem lifna auðveldlega í menningarbakgrunni (alllavega okkar eldri) kynslóða. Þar eru heimspekilegar pælingar um bernskuna og sakleysið. Þar birtist víða ljúfsár nostalgía eftir einföldu lífi í kyrrð og nægjusemi í samhljómi við náttúruna. Þannig að framan af er allt með kyrrum kjörum.

Ég kynntist verkum Guðrúnar fyrst þegar ég rakst á slitur úr orðabók fugla (eina bókin hennar með svo löngu nafni) frá 2014. Hún sker sig aðeins úr höfundarverkinu en er samt eins og bæði fyrri og síðari ljóðabækur:  útpæld: efni, myndmál, form og bragur smella saman. Fuglamálið í Slitrunum er svo fagurt, og einkennist af vísdómi og fáguðum smekk, ljóðlínurnar haganlega smíðaðar, húmorinn aldrei langt undan og íronían kraumar undir yfirborðinu. Ég kolféll  fyrir þessu.

Um yrkisefni sín almennt segir Guðrún í viðtali: „Það eru margir þræðir vel sýnilegir: bernskuminningar, ævintýraminni og þjóðsagna-, hugsun um náttúru landsins, hjátrú og ýmislegt gleymt og grafið, sögur af mönnum og dýrum, misrétti, styrjaldir og annað miskunnarleysi lífsins. Og stundum blandast þetta allt saman… ” Við munum heyra dæmi um þessi yrkisefni og fleiri í dag frá dyggum lesendum hér á voru ljóðaþingi.

Guðrún yrkir af sjaldgæfri orðsnilld og hagleikni, djúpri visku, stakri myndvísi og knýjandi þörf. Ljóð hennar eiga það sameiginlegt að vera yfirveguð og þaulhugsuð. Þau fjalla ekki síst um manneskjuna – aðallega konuna -, börn og bernsku,   minningar og menningu, landið og söguna. Náttúran á sinn fasta sess, hún er smágerð og viðkvæm fyrir hnjaski, athyglinni er beint að steinvölum snjókornum, mosató og laufblöðum sem fá síðan í hennar meðförum nýtt samhengi og varað er við hvers kyns náttúruspjöllum, td í ljóði sem heitir„tónverk í smíðum” þar sem verið er að „mylja fjöll / þurrka upp ár / krossfesta vindinn / þrautpína prísundarfiska ..“

Boðskapurinn er sá að áður  en við er litið hefur landið verið lagt undir grjótnámur og fiskeldi, virkjanir,  og vindmyllur ef ekkert er að gert.  Ef ekki er hlustað!

Femínískur undirtónn er víða í ljóðum Guðrúnar. Sem dæmi mætti ljóð Marta þvær fætur frelsarans en í seinna erindinu færir íslensk vinnukona f sjómann í hlýja sokka (300); báðar þjóna þær körlum. Í öðru ljóði er brugðið upp mynd af eiginkonu Nóa (hverrar nafn kemur ekki fram í Biflíunni) sem reynir að halda eldinum á lífi, þrífa og hugga, um borð í Örkinni.

Kraftmikið ljóð sem heitir„það hlýtur að vera…“ (46) má túlka sem kraumandi sársauka manneskjunnar gegnum aldir og lýst er furðu á þolgæðinu:

Ég hlýt að hafa staðið

á eyðilegri heiði

um niðdimma nótt 

borað krepptum tánum

niður í votan svörðinn

fundið veiðihárin spíra út úr nefinu

heita blóðtauma

hríslast um tennur og tungu

og augun loga af grimmd

hlýt að hafa keyrt 

hnakkann á bak aftur

og sperrt út klóhvassa fingur

í eitt skipti fyrir öll

og rekið upp þvílíkt

skerandi skaðræðisöskur

að stjörnurnar á himninum

dofnuðu um stund

hvernig hefði ég annars

getað fæðst aftur

svona yfirmáta

mild og meinlaus?

Framan af er jú allt með kyrrum kjörum  en Guðrún heldur sífellt áfram að þróa ljóðheim sinn, myndmál og hugmyndir og í seinni bókum hennar hefur kyrrlátt yfirborðið gárast, tónninn orðið dekkri og beittari. Pólitískt sjónarhorn verður meira áberandi og varnaðarorðin skýrari. Sjá má afstöðu gegn neyslu, bruðli og græðgi og Þemu eins og ofbeldi gegn börnum, stríð, sorg og óhugnaður er víða að finna. „þrálát eins og þakleki / þessi manndráp“ segir á einum stað. Ekki eins mild og meinlaus og ætla mætti?

Í ljóðum Guðrúnar má alltaf greina þennan kunnuglega söknuð eftir fortíð og því að tengjast náttúrunni – þar sem blakta gullstrá og huggunarreyr, hryssur bíta, regndropar falla, fræ fjúka og norðurljósin syngja en í síðari verkum hennar hefur sprunga myndast í hina kyrrlátu mynd. Stríðin eru endalaus og eins og segir í einu ljóði: spegilbrot gætu verið „…fleiri / beittari blóðugri og líkari veruleika okkar / en hægt væri að afbera með nokkru móti.“

Best er að skáldkonan eigi lokaorðin. Í viðtali frá 2023 sem ég tók við Guðrúnu og er að finna á vef skáld.is segir hún um skáldskap sinn:

„Fyrir mér eru ljóð þýðingarmikill og merkilegur máti til að lýsa upp orðin, lýsa upp hugsanir og tilfinningar okkar – þau eru hljóðlátt en magnað bergmál manna í milli.“

Takk fyrir skáldskapinn, Guðrún. 

Ég í steini bundin bý…

Út eru komnar á hljóðbók endurminningar Ólínu Jónasdóttur (1885-1956), Ég vitja þín æska, minningar og stökur. Helga E. Jónsdóttir les með sinni þýðu rödd. Eiga bókaútgáfurnar Angústúra, Halastjarnan og Storytel þakkir skildar fyrir að sýna Ólínu ræktarsemi og virðingu með þessu framtaki.

Bókin kom fyrst út árið 1946 fyrir tilstilli Brodda Jóhannessonar sem tókst með miklu harðfylgi að fá Ólínu til að birta skrif sín og leyfa nokkrum stökum að fljóta með aftast. Var hlutur hans í útgáfunni sá að afrita handrit Ólínu og vék hvergi frá þvi að eigin sögn. Var bókinni afar vel tekið. Ólína jók síðar við endurminningar sínar og voru þær gefnar út aftur árið 1981 undir nafninu Ef hátt lét í straumnið Héraðsvatna en þar voru stökur hennar því miður felldar brott, án skýringa. Nú er áhugavert að sjá hvort stökurnar hafi fengið að fljóta með í nýjustu útgáfunni. 

Ólína fæddist 8. apríl 1885 á Silfrastöðum í Skagafirði, dóttir vinnuhjúa þar. Þegar hún var tíu ára var henni komið í fóstur á bænum Kúskerpi þar sem hún var í nokkur ár við lélegan aðbúnað. Um dvöl sína þar skrifar hún eftirminnilega í endurminningunum. Ólína bjó alla ævi í Skagafirði, ef frá er talin sumarvist á Laxamýri í Suður-Þingeyjarsýslu þegar hún var ung stúlka en þar leið henni vel. Það var í eina skiptið á ævinni sem hún fór út fyrir sýslumörkin.

Bók hennar er afar gott dæmi um þroskaða íslenska alþýðufrásagnarlist. Ólína er næm og minnug og eftirtektarsöm og ritar gullaldaríslensku. Ekki síst er bókin fróðleiksnáma um skrautlegt mannlíf fyrri tíma og aðbúnað fólksins í landinu.

Ólína naut lítillar menntunar en var vel ritfær og sískrifandi alla ævi. Hún var landsfræg fyrir hnyttnar stökur en eftir hana liggja einnig kvæði og merkar frásagnir. Svo var með Ólínu eins og margar aðrar vel skrifandi konur fyrri alda að aldrei ætlaði hún að birta skrif sín né kveðskap. 

„Því fer fjarri, að ég hafi ætlað að rita æfisögu mína. Þessir þættir eru skráðir fyrir þrásækni annarra, og varð ég við því, vegna þess að mér þykir gott, ef hér varðveitist nokkur fróðleikur, er ella félli fyrnskunni að bráð“ segir hún í bókarlok (1947, bls. 106).

Kvæðið Bundin úr fyrri bók Ólínu er ort undir hringhendum hætti og segir það sem henni býr í brjósti:

BUNDIN

Ég í steini bundin bý

bási meinaþröngum,

geisla hreina á þó í

andans leynigöngum.

Heims þó gælur glepji menn,

Gremju kæli straumar,

eiga hæli hjá mér enn

hlýir sæludraumar.

Í leit að glötuðum syni. Um Hinn týnda eftir Hans-Ulrich Treichel

Þar sem ég er þessa dagana (í vorfríinu) að grufla í fornum ritdómum og lífga við dauða tengla á síðunni, rekst ég á margt forvitnilegt. T.d. þessa bók frá 2001 sem ég var alveg búin að gleyma.


Syrtlubækur Máls og menningar hafa komið út um nokkurt skeið. Þetta eru heimsbókmenntir í vasabroti, vandaðar bækur í hvívetna þar sem viðurkenndir höfundar og vandvirkir þýðendur leiða saman hesta sína. Hönnun bókarkápunnar er jafnan einstaklega smekkleg og myndefnið ávallt táknrænt. Á bókarkápu nýjustu Syrtlunnar, Hinn týndi, eftir þýska rithöfundinn Hans Ulrich Treichel, má sjá lítið, grátt egg í tómlegu og þyrnóttu hreiðri og við hliðina er egglaga form sem birtu stafar af. Myndin er táknræn fyrir líðan söguhetju bókarinnar, feitlagins drengs á gelgjuskeiði sem lifir í skugganum af Arnold, eldri bróður sínum, hinum týnda. Í lok heimstyrjaldarinnar síðari flúðu foreldrar drengsins frá Austur-Þýskalandi til vesturs. Á flóttanum gerðust hræðilegir atburðir sem aldrei er talað um í fjölskyldunni en hvíla á öllum eins og mara. Sagan lýsir því hvernig sektarkennd yfir öllum sköpuðum hlutum heldur foreldrum drengsins í helgreipum og þrúgar sálarlíf hans alla ævi.

Í stuttu máli er þetta geysilega vel skrifuð (þýdd) og úthugsuð saga. Hún er ekki löng en segir ótal margt um samskipti fólks og fjölskyldumynstur, beiskju og blygðun; refsingu, flótta og hryggð; samfélag og kuldalegar stofnanir þess; um leið og sjá má „táknmyndir af sundraðri þjóð sem óttast svo fortíð sína að hún reynist ófær um að horfast í augu við hana og miðla reynslu sinni til nýrra kynslóða“ eins og segir í haganlegum káputexta.

Þegar drengurinn er orðinn nógu gamall trúa foreldrar hans honum fyrir því að bróðir hans sé ekki dáinn eins og hann hélt, heldur týndur. Drengnum hefur fram að því þótt vænt um dáinn bróður sinn og sætt sig við þunga sorg, þögn, óþolinmæði og afskiptaleysi foreldra sinna. Nú verður bróðirinn ógnun við tilveru hans, merkikerti sem hefur alltaf fengið alla athygli foreldranna og þrengir sér inn í líf hans (sbr. 97).

Þráhyggjukennd leitin að Arnold er endalaus þrautaganga milli stofnana sem tengjast óskilabarni nr. 2307 og smásmugulegum, tímafrekum rannsóknum í nafni vísindanna á þeim möguleika að barnið sé Arnold. Fjölskyldumálin eru óútkljáð og tilfinningarnar bældar; drengurinn lifir í stanslausum ótta við skapofsa föður síns og grátköst móðurinnar, hann verður að geta í eyður, reyna að skilja flókið hegðunarmynstur sem hann hefur ekki þroska til og dregur því undarlegar ályktanir. Sjálfsmynd hans verður smátt og smátt brogaðri, foreldrarnir einbeita sér sífellt að glataða syninum en gleyma þeim sem fyrir er; höfnunin er algjör.

Frásagnarhátturinn er fjarlægur og grimmur og undirstrikar dapurlegan fáránleikann í samskiptum fjölskyldunnar. Mikið er um endurtekningar í stílnumog kaldhæðnislegt grín gert að sálarflækjunum, stofnanamálinu og ekki síst einni mest áberandi og öflugustu vísindagrein nútímans, erfðavísindunum. Langar skýrslur eru t.d. gerðar umþað hvort fingraför og nefbein óskilabarnsins bendi til „miðlungi ósennilegs“ (96) eða sennilegs skyldleika við fjölskylduna. Gerðar eru ótal mælingar, sýni tekin, fótafar rannsakað, lögun nasaholanna könnuð, halli eyrnasnepilsins miðað við eyrnaflötinn skoðaður o.s.frv. Allar niðurstöður rannsóknanna eru óljósar og misvísandi, á torskildu máli og skapa óvissu og ugg í huga drengsins.

Þýðandinn, Árni Óskarsson, hefur góð tök á öllu saman og gildir einu hvort um er að ræða sálarlífslýsingar drengsins eða skýrslur um harðar staðreyndir. Máttur og vald tungumálsins er m.a. viðfangsefni sögunnar; hugleiðingar drengsins um t.d. ljósmyndir, líkamann, dauðann og sektina og skilgreiningar hans á eigin tilfinningum eru frumlegar og tregablandnar. Hér er á ferð óvenju sterk saga, áleitin í einfaldleika sínum, óhugnanleg í nákvæmni sinni; með mögnuðum undirtóni mannlegs ófullkomleika og grimmdar; og endirinn kemur á óvart. Hinn týndi er afar eftirminnileg lesning.

Áður birt í Mbl 30. desember 2001

Í borg Davíðs

Ritdómur frá árinu 2016

Þrátt fyrir að allt sé í hers höndum hér á landi halda  bækur áfram að koma út, seljast og eru lesnar. Ungskáld láta sitt ekki eftir liggja þrátt fyrir rýran kost úr launasjóði rithöfunda. Dagur Hjartarson, handhafi bókmenntaverðlauna Tómasar Guðmundssonar 2012 og ljóðstafs Jóns úr Vör 2016, spreytir sig nú á skáldsögugerð við góðan orðstír.

Styttan af Davíð

Síðasta ástarjátningin snýst bæði um Davíð Oddsson, tákn einhvers konar alltumlykjandi og þrúgandi afls, tíma eða hugarfars, og ástina. Sögulegir atburðir efnahagshruns á Íslandi eru í bakgrunni og veðrið er undirspil stórra atburða í lífi venjulegs ungs fólks. Aðalsöguhetjan, sem ekki lætur nafns síns getið, á vininn Trausta sem er með róttækar þjóðfélagsskoðanir og algjörlega með Davíð Oddsson, fyrrum borgarstjóra og forsætisráðherra, á heilanum. Eftir því sem sögunni vindur fram virðist hann ætla að renna saman við styttuna af Davíð sem hann er að móta í kjallaraíbúð sinni. Styttan sú er þó sennilega hvorki jafn áhrifamikil né fögur eins og samnefnd stytta í Flórens en þó örlagavaldur í lífi allra persónanna.

Vesturbærinn 2007

Ást sögumanns til unnustunnar Katrínar er gamalkunnug krísa. Hún er að læra lögfræði og framtíðin brosir við henni en hann er reikult ljóðskáld og við það að koksa á einhverju námi. Þetta eru heldur klisjuleg kynhlutverk þar sem konan brosir fallega og þráir einfalt líf meðan karlinn leitar einhvers flóknara og æðra. Hann reynir síðan að berjast gegn því að sogast inn í styttuþráhyggju Trausta, verður afbrýðissamur út í susarann Baldur, félaga Kristínar í Félagi ungra náttúruverndarsinna (FUN), o.s.frv. Þetta er kunnuglegur söguþráður (minnir m.a. á  nýlega bók, Hendingskast) og sögusviðið sömuleiðis; Vesturbærinn og Þingholtin 2007.

Borgarstarfsmenn og barstelpur

Sagan snýst um það að vera ungur og ástfanginn, hafa hugsjónir og langa til að skapa og skrifa, um það að elska og missa og hvernig eftirvæntingin breytist í fjarveru. En um leið er hún analýsa á samfélagi og skáldskap. Þetta er hugljúf saga en ekki öll þar sem hún er séð. Í henni eru ansi djúpar pælingar sem gaman er að, s.s. um umhverfismál og aktívisma. Áhugaverðasta persónan er Trausti, hann er mikill hugsjónamaður og þroskast vel í sínu rugli.

Ýmis tilbrigði og stef ganga í gegnum söguna, mikið er lagt í myndmálið sem skapar einkar áhugaverða spennu milli þess einlæga og uppskrúfaða. Stíllinn er aðalsmerki sögunnar, það er orðið nokkuð langt síðan maður hefur séð svo mikla viðleitni til nýsköpunar í málinu, varla síðan Hallgrímur skrifaði Hellu 1990.

„Einhvers staðar innra með mér eru eru þrír gulklæddir menn að störfum, þetta eru borgarstarfsmenn bernsku minnar. Í þoku bera þeir fyrir sig vélsagir og skóflur og helluleggja huga minn með þúsund mislaga steinum“ (126).

„Í þessum skoðunarferðum sáum við oft dyraverði, tröllkarlana með steinhjörtun, og barstelpur á heimleið. Hvernig þetta fólk gekk út af börunum, eins og suðuramerískir námuverkamenn sem hafa ekki séð sólina í mánuð. Eins og að horfa á myrkrið stimpla sig út í morguninn…“ (189).

Gamlar formúlur

Sögumaður leggur mikið upp úr því að atast í lesandanum, t.d. með að rífa sig frá textanum og minna á að hann er aðeins hugarsmíð í þreytulegu formi þar sem hjakkað er í gömlum formúlum: „Eins og í öllum vondum skáldsögum tók veðrið upp á því að spegla innra ástand persónanna“ (183). Miðað við hvað Davíð Oddsson tekur mikið pláss í sögunni, hefði kannski mátt búast við úttekt, jafnvel gagnrýni eða dásömun á valdatíma hans, eða kannski nýjum hrunkenningum en því er ekki að heilsa, hvort sem manni líkar það betur eða verr.

Margt er afar fallegt í þessari bók, t.d. lýsingar á flugdreka, ömmu á elliheimili og hinn súrrealíski ísbjarnarblús í Hljómskálagarðinum. Sitthvað er líka skáldlegt og opið til túlkunar, t.d. leirstyttan og fallegu póstkortin frá Benidorm. Framan af er eins og Síðasta ástarjátningin sé venjuleg Reykjavíkursaga en hún vinnur á og reynir á form og stíl sem lofar góðu.

Graður og gráðugur – Geirmundur í sveiflu

Ritdómur frá árinu 2016

Meðan handritin eru lokuð inni í eldtraustum skáp og Hús íslenskra fræðaeins og opin gröf, kemur út glæný Íslendingasaga eins og skrattinn úr sauðarleggnum. Í Geirmundar sögu heljarskinns eftir Bergsvein Birgisson (2015) er leikið með myrkar miðaldasenur, ýktar hetjudáðir, fræðilegar neðanmálsgreinar og lúna frasa á fornmáli.

Söguöld, vettvangur héraðshöfðingja, víkinga og hetja, er mikið í tísku um þessar mundir. Nægir að nefna gríðarlegar vinsældir sjónvarpsþáttanna Game of Thrones og Vikings því til sönnunar, þótt þar komi reyndar eflaust fleira til. Og til eru öndvegis skáldsögur íslenskar sem eru á þessu róli, eins og t.d. Gerpla Laxness sem á engan sinn líka, Sturlungasögur Thors og Einars Kárasonar, Hér liggur skáld Þórarins Eldjárns, endurvinnsla Þórunnar Valdimarsdóttur úr Íslendingasögum, Glæsir Ármanns Jakobssonar og víkingasögur Vilborgar Davíðsdóttur. Ljóst er að unnt er að vinna með skapandi hætti úr óþrjótandi efniviði íslenskra fornbókmennta.

Ekki allt sem sýnist

Glænýrri Íslendingasögu svipar mjög að útliti og uppsetningu til hinnar vönduðu ritraðar Íslenzka fornritafélagsins sem prýtt hefur bókaskápa í betri stofum landsmanna í áratugi. Geirmundar saga heljarskinns hefur skv. formála verið nefnd í nokkrum heimildum fyrri tíðar en lengi verið talin týnd og tröllum gefin. Nú sprettur hún fram alsköpuð, sett saman eftir ýmsum krókaleiðum sem tíundaðar eru í löngum og fræðilegum formála. Þar segir m.a. að sagan hafi verið hundsuð hingað til af fræðaheiminum og settar eru fram djarfar tilgátur og skáldlegar um ástæður þess, sem eru allavega umhugsunar virði hvað sem sannleiksgildi líður. Formálinn, sem er tæpar 70 síður, hefur virðulegt og trúverðugt yfirbragð lærdóms og fræðimennsku en ekki er allt sem sýnist.

Hver er höfundurinn?

Handrit frá fornum tíma bárust til nútímamanna eftir margvíslegum leiðum og sjaldnast nokkur leið að fullyrða um hver upprunalegur höfundur var.  Sagt er í formála Geirmundar sögu að Brandur hinn fróði hafi ritað söguna á 12. öld, síðan hafi séra Magnús Þórhallsson skrifað hana upp snemma á 15. öld. Þá hafi ekkert spurst til handrits eða sögu fyrr en árið 1940 þegar Svanur nokkur Kjerúlf, furðufugl og sérviskupúki, afritaði handrit Magnúsar eftir skjölum í einkaeign með frekar ónákvæmum hætti; setti inn klausur frá eigin brjósti og afbakaði textann eins og honum þóknaðist. Loks gerir titlaður höfundur, Bergsveinn Birgisson grein fyrir handritum og varðveislu sögunnar í formálanum og á síðustu blaðsíðu bókarinar birtist ljósmynd af honum í munkakufli með fjaðurpenna á lofti.

Varðveisla og viðtökusaga, fræðilegir kaflar um tímatal, stafsetningu, list og lífsskoðanir sögunnar sem fjallað er vísindalega um í formálanum slá ryki í augu lesanda sem stendur í þeirri góðu trú að hann sé að fara að lesa alvöru Íslendingasögu. En brátt renna á hann tvær grímur.

Kapítalisti og þrælahaldari

Téður Geirmundur var landnámsmaður í Breiðafirði, hans er getið í heimildum en saga hans hefur ekki áður verið sögð í heild. Sett er fram sú kenning í formálanum mikla að kappinn hafi ekki þótt boðlegur í samsæti með  virðulegum fornhetjum af ýmsum ástæðum, m.a. að hann hafi verið hinn versti kapítalisti, blandinn mjög og mongólskur í móðurætt, dökkur og ljótur í ofanálag, auk þess ofbeldisfullur þrælahaldari sem gjöreyddi öllum auðlindum sínum með græðgi og ofmetnaði. Hann hafi alls ekki passað við þá ímynd landnámsmanna sem jafnan er otað að þjóðhollum lesendum fornsagna. Geirmundur virðist reyndar hafa flesta eiginleika starfsbróður síns, Egils Skalla-Grímssonar, en hefur langt í frá notið sömu almannahylli.

Blóð og vessar

Strax í fyrsta kafla gengur á með svo miklum ósköpum að ljóst má vera að hér er maðkur í mysunni. Hefðbundin minni, frásagnarliðir og þemu eru soðin saman við groddalegan húmor og stórfelldar ýkjur, á fornu máli sem vísar bæði fram og aftur í bókmenntir fyrri alda.  Dáðirnar eru stórkarlalegar, byggðar á græðgi og ofstopa, og draga upp afkáralega mynd af hetjunum. Blóð spýtist og vessar flæða, skítur gusast, brjóst hristast og hausar fjúka. Senur eru skoplegar og tilsvör persóna skondin samsuða úr fornum bókum, loks birtist Bergsveinn sjálfur í sögunni sem skáld og fræðimaður, en fær háðulega meðferð (eins og oft er hlutur skálda bæði fyrr og nú).

Í kvennabúrinu

Hlutverk kvenna í nútímaskáldskap um söguöld er frekar einhæft, helst að verk Vilborgar Davíðsdóttur geri konum hærra undir höfði.  Í Geirmundar sögu eru konur viðföng og þolendur, aðallega ambáttir og eiginkonur sem litlu fá ráðið um örlög sín. Það er soldið þreytt í nútímaskáldsögu, þótt hún gerist til forna, að þær skuli aðeins hafa kynþokka að vopni og beita honum til að öðlast velþóknun karlanna. Ein kona fær aðeins meiri athygli og svigrúm, það er Kormlöð sem  hefur öðlast mikið vald yfir ruddanum Geirmundi og dregur fram hans mýkri hliðar.

Lýsingar á samförum í kvennabúri Geirmundar við Kormlöðu og aðrar konur eru nákvæmar og groddalegar með afbrigðum. Sálarlífi hans er sömuleiðis lýst ítarlega  sem aldrei er gert í fornsögum þar sem fyllstu hlutlægni er ávallt gætt. Ýmsu er því snúið á haus í sögunni, karnívalísk stemning ríkir og allt getur gerst.

Hinn göfugi landnámsmaður

Hver er meiningin með þessu furðuverki sem er engan veginn trúverðugt sem sú saga sem það þykist vera? Er verið að draga dár að stafkrókafræðimennsku sem snýst um grúsk og tittlingaskít í gulnuðum handritum? Er verið að túlka nútímann með sögulegri vísun, beina spjótum bókstaflega að auðsöfnun, græðgi, valdabrölti og yfirgangi? (Það leiðir hugann óneitanlega að hinum lítt umrædda Tisa-samningi sem verið er að makka með í bakherbergjum um þessar mundir og snýst um endanlega yfirtöku stórfyrirtækja á öllum sviðum mannlífs og náttúru  þar sem gróðahugsunin ræður ein og mun einmitt enda með einræði og þrælahaldi í anda fornaldar.) Og hvað með yfirgengilegt ofbeldið, er verkið kannski tilraun til að opna nýja æð fyrir blóðlausar skáldsögur samtímans?

Hér er vissulega á ferð skopstæling sem minnir á Heljarslóðarorrustu Benedikts Gröndals; eins konar endurritun eða aðlögun sem afbyggir hefðbundna söguskoðun. Snúið er upp á forna hetjuímynd, form og hugmyndafræði Íslendingasagnanna sem hafa lengi þjónað þeim tilgangi að byggja undir þær þjóðlegu mýtur sem við hömpum á tyllidögum, t.d. um göfuga, ljósleita landnámsmenn sem hugdjarfir sigldu til Íslands í leit að frelsi og friði.

Það er ekki gott að segja hver meiningin er og skiptir engu máli. Niðurstaðan er sú að bók þessi er bæði fersk og skemmtileg og lúmskt íronísk, þótt grínið sé á stundum langsótt og langdregið, og hún er afrek út frá fyrndarstíllegu sjónarmiði þótt sumt sé málum blandið. Og neðanmálsgreinarnar eru meinfyndnar, a.m.k. fyrir fornsagnanörda.

Næst hlýtur Gauks saga Trandilssonar að koma út á prenti en hún hefur verið talin endanlega glötuð um aldir alda. En þegar allt kemur til alls er sennilega bara öllum skítsama um Íslendingasögur, týndar eða fundnar, allavega ef marka má gröfina sem búið er að taka á Melunum.  

Bjartur, 2015

Upphafsstafir í bókinni eru myndskreyttir fallega af Kjartani Halli. 

Birt í Kvennablaðinu 2016 og endurvakið 2026 eftir að hafa verið hulið sjónum lesenda í áratug!

Um efni bókarinnar varð nokkrum árum síðar ritdeila milli BB og Ásgeirs Jónssonar.